Ναυάγιο ύστερης κλασικής περιόδου
Σκάντζουρα
Τα Σκάντζουρα είναι ένα από τα ακατοίκητα, σήμερα, νησάκια των Βορείων Σποράδων και βρίσκεται 12 ναυτικά μίλια νοτιοανατολικά της Αλοννήσου. Στους αρχαίους συγγραφείς αναφέρεται ως Σκάνδιρα και Scandile. Κοντά στις νοτιοδυτικές ακτές του εντοπίστηκε, το 2008, ένα ναυάγιο της ύστερης κλασικής περιόδου (380 – 323 π.Χ.) που χρονολογείται στο τέλος του 4ου αι. π.Χ. Το ναυάγιο προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για τη ναυσιπλοΐα και το θαλάσσιο εμπόριο στο Αιγαίο την περίοδο αυτή, φωτίζοντας πτυχές των θαλάσσιων «οδών» και των εμπορικών δικτύων της εποχής.
Η ανακάλυψη
Για χρόνια οι κάτοικοι της Αλοννήσου μιλούσαν για μικρά αγγεία που είχαν ανασυρθεί από ένα αρχαίο ναυάγιο κοντά στα Σκάντζουρα, αλλά κανείς δεν είχε υποδείξει την ακριβή του θέση. Ώσπου, το 2008, ένας από αυτούς, ο Άγγελος Σταματίου, αποφάσισε να μοιραστεί τη γνώση του με την αρχαιολόγο Δρ. Καλλιόπη Πρέκα – Αλεξανδρή, διευθύντρια, τότε, της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, η οποία οργάνωσε καταδυτικό κλιμάκιο για τον εντοπισμό του.
Οι δύτες εντόπισαν το αρχαίο ναυάγιο σε απόσταση 110 μέτρα από την ακτή, σε βάθος -29 έως -38 μέτρα. Παρά την εκτεταμένη σύληση που είχε υποστεί, διατηρούσε μεγάλο μέρος του φορτίου του. Οι εργασίες τεκμηρίωσης και αποτύπωσης του ναυαγίου ολοκληρώθηκαν την επόμενη χρονιά, αλλά το ναυάγιο δεν έχει διερευνηθεί ανασκαφικά.
Το πλοίο
Έμμεσες ενδείξεις για το μέγεθος και τον τύπο του αρχαίου εμπορικού πλοίου που ναυάγησε στα Σκάντζουρα προσφέρει το φορτίο που σώζεται στον βυθό. Η προέλευση και η ποσότητα των αμφορέων -ξεπερνούν τους 400- υποδεικνύουν ένα πλοίο, τουλάχιστον μεσαίου μεγέθους που χρησιμοποιούνταν για διαμετακομιστικό εμπόριο μεγάλων αποστάσεων.
Το περίπου σύγχρονο εμπορικό πλοίο της Κυρήνειας (Κύπρος), που κουβαλούσε αντίστοιχη ποσότητα αμφορέων, είχε μήκος 14 και πλάτος 4,5 μέτρα. Το πλοίο φαίνεται πως αποτελούσε μέρος του εμπορικού στόλου αθηναϊκών συμφερόντων που δραστηριοποιούνταν στο Αιγαίο κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. Η προέλευση των αμφορέων υποδεικνύει ότι το αρχαίο εμπορικό πλοίο είχε προμηθευτεί οίνο από τη Θάσο, τη Μένδη και τις Βόρειες Σποράδες με πορεία προς το νότο.
Το φορτίο
Το φορτίο του ναυαγίου εντοπίζεται σε βάθος -29 έως -38 μέτρα, στο βαθύτερο τμήμα του βραχώδους πρανούς που καταλήγει σε ομαλό, αμμώδη πυθμένα. Οι αμφορείς σχηματίζουν δύο κύριες συγκεντρώσεις, αλλά η έντονη μορφολογία του πυθμένα έχει προκαλέσει διασπορά του φορτίου σε μια έκταση 39 Χ 18 μέτρων.
Στο ανατολικό, ρηχότερο τμήμα του ναυαγίου, η πρώτη συγκέντρωση αποτελείται, κυρίως, από αμφορείς που ανήκουν σε τρεις τύπους: Θάσου, Μένδης και Solocha I. Για την προέλευση του τελευταίου τύπου έχουν προταθεί πολλές περιοχές του Εύξεινου Πόντου και του Αιγαίου, ανάμεσά τους και η Σκόπελος (αρχ. Πεπάρηθος). Σε αυτή τη συγκέντρωση παρατηρούνται μεγάλα κενά, αποτέλεσμα της καταστρεπτικής δράσης των αρχαιοκάπηλων.
Δυτικότερα, βρίσκεται μια δεύτερη, μικρότερη συγκέντρωση αμφορέων, ο τύπος των οποίων παρουσιάζει ομοιότητες με γνωστό τύπο της Πεπαρήθου, αλλά δεν έχει προσδιοριστεί ακόμα με ακρίβεια. Ένας πέμπτος τύπος αμφορέα φέρει όμοια χαρακτηριστικά με αμφορείς από τη Μένδη (ομάδα Παρμενίσκου), αλλά και τη Σινώπη.
Εκτός από αμφορείς, εντοπίστηκαν, επίσης, επιτραπέζια αγγεία, κυρίως αττικής προέλευσης, όπως σκύφοι, ασκοί, κανθαροκύλικες, κυάθια, πινάκια, αρυβαλλοειδείς λήκυθοι. Η παρουσία τους στο ναυάγιο, εκτός από την κάλυψη αναγκών του πληρώματος, συνδέεται και με το εμπόριο αγγείων αττικών κεραμεικών εργαστηρίων. Στα μαγειρικά και αποθηκευτικά αγγεία του πλοίου περιλαμβάνονται χύτρες, λεκάνες, λοπάδες, ένας κάδος και τμήματα πίθου.
Η Θάσος υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα παραγωγής και εμπορίας οίνου στο βόρειο Αιγαίο, ήδη από τον 6ο αι. π.Χ. Ο θασιακός οίνος, φημισμένος για την ποιότητά του, εξαγόταν σε ολόκληρο το Αιγαίο και τη Μεσόγειο, φτάνοντας μέχρι τον Εύξεινο Πόντο. Ο Ξενοφώντας αναφέρει ότι ήταν προϊόν πολυτελείας που προσφερόταν στα πλούσια αθηναϊκά συμπόσια. Οι θασιακοί αμφορείς του 4ου αι. π.Χ. διακρίνονται εύκολα από το χαρακτηριστικό αμφικωνικό, σχεδόν, περίγραμμά τους, και έχουν κυλινδρικό λαιμό και ισχυρό ψηλό πόδι. Πολλοί φέρουν σφραγίσματα με ονόματα επώνυμων αρχόντων ή εργαστηρίων.
Η Μένδη, αποικία της Ερέτριας στις δυτικές ακτές της Χαλκιδικής, ήταν φημισμένη κατά την αρχαιότητα για την παραγωγή εξαιρετικής ποιότητας οίνου, ο οποίος μνημονεύεται και σε αρχαίες πηγές, όπως στον Αθήναιο και τον Δημοσθένη. Ο οίνος της Μένδης εξαγόταν σε όλο το Αιγαίο και τη Μεσόγειο, συμβάλλοντας καθοριστικά στην οικονομική ευημερία της πόλης.
Οι οξυπύθμενοι αμφορείς τύπου «Μένδης» αποτελούν έναν από τους πιο διαδεδομένους εμπορικούς αμφορείς της κλασικής αρχαιότητας που έχουν εντοπιστεί σε αρκετά αρχαία ναυάγια. Οι αμφορείς του ναυαγίου στα Σκάντζουρα έχουν ύψος 0,78 μέτρα και έχουν πιο ψιλόλιγνες αναλογίες, συγκριτικά με τους προγενέστερους τύπους Μένδης που συναντάμε στα ναυάγια της Φαγκρούς και της Περιστέρας. Διακρίνονται από τον ψηλό, κυλινδρικό λαιμό, τις ψηλές, κάθετες λαβές, τους γωνιώδεις ώμους και το ατρακτοειδές σώμα που καταλήγει σε στιβαρό, ψηλό πόδι. Τα χαρακτηριστικά αυτά εξυπηρετούσαν τη φόρτωση και την ασφαλή μεταφορά στα αμπάρια των πλοίων.
Ο τύπος αμφορέα γνωστός ως Solocha I οφείλει την ονομασία του στην περιοχή της κεντρικής Ουκρανίας, όπου εντοπίστηκε για πρώτη φορά σε σκυθικό βασιλικό τύμβο. Για πολλά χρόνια θεωρούνταν αγγείο παραγωγής των ελληνικών αποικιών του Εύξεινου Πόντου. Νεότερες έρευνες , όμως, επισημαίνουν και άλλα εργαστήρια από διάφορες περιοχές του Αιγαίου (Κλαζομενές, Πάρος, Κνίδος, Πεπάρηθος/Σκόπελος, Ρόδος, Κως) ως πιθανούς τόπους παραγωγής.
Μεγαλύτερη συμφωνία υπάρχει ως προς τη χρονολόγηση του τύπου, η οποία τοποθετείται στον ύστερο 5ο και 4ο αι. π.Χ. Ο τύπος του ναυαγίου χρονολογείται στα τέλη του 4ου αι. π.Χ.
Οι αμφορείς Solocha I χαρακτηρίζονται από το ωοειδές σώμα, τον κοντό κυλινδρικό λαιμό με το έντονο χείλος (μανιταρόσχημο), τις κοντές κυλινδρικές λαβές και τη χαμηλή βάση – κομβίο.
Οι ασκοί τύπου Guttus αποτελούν μικρά αγγεία που χρησιμοποιούνταν για τη μετάγγιση και την έκχυση υγρών, κυρίως κρασιού ή λαδιού, σε μικρές ποσότητες. Ο όρος guttus προέρχεται από τη λατινική λέξη gutta («σταγόνα»), υποδηλώνοντας τη λειτουργία τους ως σκευών ελεγχόμενης ροής. Εμφανίζονται ευρέως στον ελλαδικό χώρο από τα τέλη του 5ου αι. π.Χ., ενώ κατά τον 4ο αι. π.Χ. αποτελούν συνήθη ευρήματα, τόσο σε οικιστικά όσο και σε ταφικά σύνολα.
Οι ασκοί Guttus έχουν συνήθως ελλειψοειδές σώμα, ψηλό στενό στόμιο και μια ή δύο λαβές. Συχνά φέρουν διακοσμήσεις ή ανάγλυφα μοτίβα, ενδεικτικά της προέλευσής τους. Η παρουσία τέτοιων αγγείων στο ναυάγιο συνδέεται με τον εξοπλισμό του πληρώματος ή με εμπόριο κεραμικής, που συμπλήρωνε το κύριο εμπορικό φορτίο κρασιού.
- Αγγεία πόσεως: κανθαροκύλικες, αττικοί σκύφοι τύπου Α, κύπελα, κύλικες χωρίς πόδι (τύπου Bolsal). Οι δύο πρώτοι τύποι χρονολογούνται στο α΄ μισό του 4ου αι. π.Χ.
- Μαγειρικά αγγεία: πινάκια, λεκάνες, χύτρες, λοπάδες, κάδος.
- Χρηστικά αγγεία: φιαλίδια, ληκύθια, αρυβαλλοειδή ληκύθια, λύχνος.
Ο μεγάλος αριθμός μικρών αγγείων, ειδικά ορισμένων κατηγοριών, όπως των αττικών σκύφων τύπου Α΄, υποδηλώνει ότι και αυτά τα αγγεία προορίζονταν για το εμπόριο. Άλλα ανήκουν σε σκεύη του πληρώματος και δίνουν πολύτιμες πληροφορίες για την καθημερινότητα των αρχαίων ναυτικών πάνω στο πλοίο.
Βιβλιογραφία & πρόσθετες πληροφορίες
- Πρέκα-Αλεξανδρή, Κ. (2007). Το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, ΑΔ 62, Χρονικά, Αθήνα: ΤΑΠΑ, σελ. 1415-1428.
- Πρέκα-Αλεξανδρή, Κ. (2008). Το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, ΑΔ 63, Χρονικά, Αθήνα: ΤΑΠΑ, σελ. 1394-1405. 21
- Πρέκα-Αλεξανδρή, Κ. (2009). Προκαταρκτική ενάλια αρχαιολογική έρευνα στην Σκάνδιρα (Σκάντζουρα Β. Σποράδων), Αρχαιολογικό ‘Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδος 3, Βόλος: ΥΠΠΟΤ, Πανεπιστήμιο Θέσσαλίας, σελ. 709-717.
- Πρέκα-Αλεξανδρή, Κ. (2018). Πτυχές του έργου της ΕΕΑ και προκαταρκτική έρευνα του ναυαγίου στα Σκάνδιρα των Β. Σποράδων, στο Α. Σίμωσι (επιμ.), Βουτιά στα περασμένα η Υποβρύχια Αρχαιολογική Έρευνα, 1976 – 2014, Αθήνα: ΤΑΠΑ, σελ. 174184.
- Ταγωνίδου, Αικ. (2018). Τα ναυάγια του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Αλοννήσου Βορείων Σποράδων, στο Α. Σίμωσι (επιμ.), Βουτιά στα περασμένα η Υποβρύχια Αρχαιολογική Έρευνα, 1976 – 2014, Αθήνα: ΤΑΠΑ, σελ. 164-166.
