Ναυάγιο κλασικής περιόδου
Περιστέρα
Η νήσος Περιστέρα ανήκει στο σύμπλεγμα των Βορείων Σποράδων και βρίσκεται απέναντι από τις ανατολικές ακτές της Αλοννήσου. Κοντά στη νοτιοδυτική ακτή της, διατηρείται στον πυθμένα της θάλασσας, σε βάθος -25 μέτρα, περίπου, το φορτίο ενός αρχαίου εμπορικού πλοίου που ναυάγησε μεταξύ του 425 – 400 π.Χ. Πρόκειται για το μεγαλύτερο εντοπισμένο ναυάγιο της κλασικής εποχής (5ος – 4ος αι. π.Χ.) και αποτελεί τον πρώτο ενάλιο αρχαιολογικό χώρο στην Ελλάδα που έγινε επισκέψιμος το 2020.
Η έρευνα
Τον Οκτώβριο του 1991, η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων με επικεφαλής την τότε διευθύντρια Δρ. Ελπίδα Χατζηδάκη διεξήγαγε υποβρύχια αναγνωριστική έρευνα στην Αλόννησο, για την τεκμηρίωση του αρχαίου ναυαγίου που είχε ανακαλύψει το 1985 ένας ντόπιος ψαράς, ο Δημήτρης Μαυρίκης.
Διαπιστώθηκε ότι πρόκειται για το μεγαλύτερο ναυάγιο κλασικών χρόνων που είχε εντοπισθεί ως τότε και αποφασίστηκε η συστηματική ανασκαφική του διερεύνηση, η οποία διήρκησε τέσσερις ερευνητικές περιόδους (1992, 1993, 1999 και 2000). Στο πλαίσιο της έρευνας, αυτής, πραγματοποιήθηκε η αποτύπωση του ναυαγίου, η καταμέτρηση των επιφανειακών αμφορέων και μια ανασκαφική τομή, στο δυτικό τμήμα του ναυαγίου. Με τη χρήση αρχαιολογικού καννάβου, η τομή επεκτάθηκε σε τρία διαδοχικά τετράγωνα, διαστάσεων 2Χ2 μέτρων, όπου μετά την προσεκτική αφαίρεση των αμφορέων, διερευνήθηκαν τα κατώτερα στρώματα του πυθμένα με χρήση συστήματος αναρρόφησης ιζημάτων (τζιφάρι).
Μολονότι δεν εντοπίστηκε το σκαρί του πλοίου, η ανασκαφή απέδωσε πολλά ευρήματα και σημαντικές πληροφορίες για το πλοίο, το φορτίο και το ταξίδι του.
Η έρευνα αυτή που πραγματοποιήθηκε με πολυάριθμο προσωπικό της Εφορείας, τακτικό και έκτακτο, και τη συνδρομή του Πολεμικού Ναυτικού, υπήρξε η μεγαλύτερη ενάλια ανασκαφή της εποχής. Δοκιμάστηκαν πρωτοποριακές για την εποχή μέθοδοι αποτύπωσης, ενώ τα επιστημονικά της συμπεράσματα αναθεώρησαν τις απόψεις που τοποθετούσαν την αρχική ναυπήγηση τόσο μεγάλων εμπορικών πλοίων πολύ αργότερα, στη ρωμαϊκή περίοδο και συγκεκριμένα κατά τον 1ο αι. π.Χ.
Το πλοίο
Το πλοίο που ναυάγησε στην Περιστέρα ανήκει στον τύπο των ιστιοφόρων εμπορικών πλοίων που στα αρχαία κείμενα αναφέρονται, γενικά, ως στρογγύλαι νήες ή ολκάδες.
Η μακραίωνη έκθεση στο θαλάσσιο περιβάλλον δεν άφησε παρά ελάχιστα ίχνη από το ξύλινο πλοίο, όπως συμβαίνει συνήθως στα αρχαία ναυάγια.
Τα μόνα ανασκαφικά ευρήματα που μπορούν να αποδοθούν στο σκαρί του πλοίου αποτελούνται από χάλκινους και ορειχάλκινους ήλους (καρφιά) που διατηρούν ίχνη από τα ξύλα που συνέδεαν, καθώς και μικρού μεγέθους τεμάχια ξύλου, ορισμένα από τα οποία αναγνωρίστηκαν ως τένοντες (σύνδεσμοι) που συνέδεαν τις σανίδες του πετσώματος. Η χρονολόγηση τέτοιων δειγμάτων, με τη μέθοδο του άνθρακα 14 (C14), έδωσε ένα εύρος ναυπήγησης του πλοίου, μεταξύ, του 480 και 420 π.Χ.
Βάσιμα στοιχεία για τις διαστάσεις του πλοίου μας παρέχει, ωστόσο, το φορτίο περισσότερων από 3.000 αμφορέων κρασιού που μετέφερε.
Η έκταση που καταλαμβάνει το φορτίο στον πυθμένα υποδεικνύει ένα πλοίο που θα είχε μήκος τουλάχιστον 25μ. Τα σύγχρονα (γύρω στο 400 π.Χ.) ναυάγια που έχουν ερευνηθεί στην Ιταλία (Porticello), στο Ισραήλ (Ma’agan Michael) και στην Τουρκία (Tektas Burnu) ανήκουν σε πλοία μήκους 12 έως 17 μέτρα, περίπου, ενώ το μεταγενέστερο κατά έναν αιώνα, περίπου, ναυάγιο της Κύπρου (Κυρήνεια) δεν ξεπερνούσε τα 15μ. Από το πλήθος των αμφορέων και μόνο, το πλοίο στην Περιστέρα υπολογίζεται ότι μπορούσε να μεταφέρει φορτίο άνω των 120 τόνων, όταν η χωρητικότητα του πλοίου που ναυάγησε στο Porticello εκτιμάται στους 30 τόνους.
Σχεδιαστική αναπαράσταση μεθόδου συνένωσης σανίδων πετσώματος (σχ. Γ. Νάκα) | Credits: Αλ. Χριστοπούλου, Αν. Γκαδόλου, Τζ. Μπούγια (επιμ.), 2012, Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων. Η τεχνολογία του πλοίου-του φορτίου-του Μηχανισμού, έκδοση του ΕΑΜ
Η πορεία του πλοίου
Η μελέτη των αρχαιολογικών ευρημάτων σε συνδυασμό με τη θέση που εντοπίστηκαν στο ναυάγιο (στρωματογραφία) μας δίνει ορισμένες πληροφορίες, βάσει των οποίων μπορούν να διατυπωθούν λογικές υποθέσεις για την πορεία που ακολούθησε το πλοίο. Από την ανασκαφέα έχει προταθεί το λιμάνι του Πειραιά ως τόπος φόρτωσης της μελαμβαφούς κεραμικής από την Αττική, που βρέθηκε κάτω από τους αμφορείς. Η πόλη της Μένδης στη Χαλκιδική, υπήρξε βέβαια σημαντικός σταθμός του ταξιδιού, όπου φορτώθηκε ο οίνος στους χαρακτηριστικούς αμφορείς της. Άλλος σημαντικός σταθμός υπήρξε η Σκόπελος, επίσης οινοπαραγωγική περιοχή και τόπος παραγωγής των αμφορέων Πεπαρήθου. Το πλοίο φαίνεται να κατευθυνόταν προς την αρχαία Ίκο (Αλόννησο) ή να έφευγε από εκεί, όταν βυθίστηκε, όχι πολύ μακριά από το λιμάνι.
Τα αίτια του ναυαγίου
Η αιτία του ναυαγίου παραμένει άγνωστη. Ωστόσο, μπορούμε να αποκλείσουμε την πρόσκρουση σε φυσικό εμπόδιο, καθώς η θέση του ναυαγίου είναι αρκετά μακριά από τη βραχώδη ακτή. Η ανασκαφέας παραθέτει δύο σενάρια με βάση ανασκαφικά ευρήματα και τις ιστορικές συνθήκες που επικρατούσαν την περίοδο του ναυαγίου. Η παρουσία ενός λεπτού, ευδιάλυτου στρώματος καύσης που κάλυπτε ορισμένα αγγεία θα μπορούσε να 39 αποτελεί ένδειξη πυρκαγιάς. Ίσως, πάλι, ο πειρασμός του μεγάλου κέρδους, λόγω της ιδιαίτερης αύξησης των τιμών που είχε προκαλέσει ο Πελοποννησιακός πόλεμος, οδήγησε σε υπερφόρτωση του πλοίου που σε συνδυασμό με μία θαλασσοταραχή ή έναν λάθος χειρισμό στάθηκε μοιραία.
Όπως και να συνέβη, το εντυπωσιακό ναυάγιο της Περιστέρας απέδειξε ότι μεγάλα εμπορικά πλοία, άνω των 100 τόνων, ταξίδευαν στη Μεσόγειο ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ.
Το φορτίο
Το φορτίο του ναυαγίου βρίσκεται σε ομαλά επικλινή βυθό, σε βάθος από -22 έως -30 μέτρα από την επιφάνεια. Έχει διατηρήσει τη συνοχή του σε τέτοιο βαθμό που διατηρεί την εικόνα του περιγράμματος του πλοίου. Αποτελείται από περισσότερους από 3.000 αμφορείς που ήταν φορτωμένοι σε τρεις, τουλάχιστον, επάλληλες στρώσεις. Οι αμφορείς μετέφεραν, πιθανότατα, κρασί, καθώς προέρχονται από τη Μένδη και την Πεπάρηθο (σημ. Σκόπελο), δύο περιοχές γνωστές στην αρχαιότητα για την παραγωγή και το εμπόριο οίνου. Στα κατώτερα στρώματα του φορτίου ανακαλύφθηκαν, επιπλέον, πολύ καλής ποιότητας αγγεία συμποσίου που φαίνεται να προοριζόταν, επίσης, για εμπόριο. Ανήκουν στην κατηγορία των μελαμβαφών και αποτελούνται από κύλικες και πινάκια. Πολλά από τα 30, συνολικά, πινάκια βρέθηκαν σε διάταξη που δείχνει ότι ήταν φορτωμένα σε στίβες, πιθανόν μέσα σε ξύλινο κιβώτιο, το οποίο δε διατηρήθηκε.
Τέλος, βρέθηκαν αγγεία που χρησιμοποιούσε στην καθημερινότητά του το πλήρωμα, όπως πήλινα αγγεία πόσεως, χύτρα, λυχνάρια και ένα πήλινο ιγδίο (γουδί) για την άλεση τροφών.
Η Μένδη, αποικία της Ερέτριας στις δυτικές ακτές της Χαλκιδικής, ήταν φημισμένη ήδη από την αρχαιότητα για την παραγωγή του εξαιρετικής ποιότητας κρασιού της, το οποίο αναφέρεται και σε αρχαίες πηγές, όπως στον Αθήναιο και τον Δημοσθένη. Ο οίνος της Μένδης εξαγόταν σε όλο το Αιγαίο και τη Μεσόγειο, συμβάλλοντας καθοριστικά στην οικονομική ευημερία της πόλης.
Οι οξυπύθμενοι αμφορείς τύπου «Μένδης» αποτέλεσαν το κύριο εξαγωγικό αγγείο της περιοχής και είναι από τους πιο διαδεδομένους εμπορικούς αμφορείς του 5ου αι. π.Χ. Χαρακτηρίζονται από ευρύ σώμα με στενό (οξύ) πυθμένα που καταλήγει σε ψηλό πόδι.
Ο συγκεκριμένος τύπος του ναυαγίου της Περιστέρας έχει ύψος 0,60μ, χωρητικότητα 20 λίτρα και πλήρης ζύγιζε, περίπου, 36 κιλά. Χρονολόγηση: 420 – 400 π.Χ.
Η νήσος Πεπάρηθος (σημερινή Σκόπελος) αποκαλείται στις αρχαίες πηγές «εύβοτρυς», δηλαδή, περιοχή που έχει άφθονα και καλά σταφύλια. Δημιούργησε έναν εμπορικό αμφορέα με δικά του χαρακτηριστικά που έχει βρεθεί σε πολλές περιοχές του Αιγαίου, αλλά και του Εύξεινου Πόντου.
Ο συγκεκριμένος τύπος του ναυαγίου της Περιστέρας έχει ύψος 0,80μ και πλήρης οίνου ζύγιζε, περίπου, 26 κιλά. Διακρίνεται από το επίμηκες σώμα και τον ψηλό λαιμό. Χρονολόγηση: 420 – 400 π.Χ.
Τα πινάκια ήταν αγγεία για το σερβίρισμα φαγητού. Αντιστοιχούν στα σημερινά πιάτα. Ο τύπος του ναυαγίου έχει βαθύ σώμα και σχετικά ψηλή, δακτυλιόσχημη βάση. Ολόκληρη η επιφάνεια των πινακίων ήταν καλυμμένη από μελανή βαφή (μελαμβαφή), η οποία, ωστόσο, στα περισσότερα έχει απολεπισθεί. Η προέλευσή τους τοποθετείται στη νότια Ιταλία, αλλά φαίνεται ότι στα τέλη του 5ου αι. π.Χ. τέτοια αγγεία παράγονταν και κυκλοφορούσαν ευρέως στην αγορά της Αθήνας.
Οι κύλικες ήταν κομψά αγγεία για πόση κρασιού, κυρίως για χρήση σε συμπόσια. Οι κύλικες του ναυαγίου ανήκουν σε έναν τύπο με οριζόντιες λαβές και ευρύ, ρηχό σώμα χωρίς πόδι. Διακοσμούνται εσωτερικά με εμπίεστα και εγχάρακτα ακτινωτά σχέδια. Όλη η επιφάνεια καλύπτεται από γυαλιστερή μαύρη βαφή, που προσέδιδε μεταλλική όψη, επομένως αίσθηση πολυτέλειας στα κεραμικά αγγεία. Τέτοιες κύλικες παρήγαγε και εξήγε η Αθήνα από το 425 π.Χ. μέχρι το 350 π.Χ., περίπου.
Μελαμβαφές κύπελλο (Φωτ. Π. Βεζυρτζής)
Αθηναϊκός κύλικας (Φωτ. Π. Βεζυρτζής)
Άνω τμήμα χάλκινου καδίσκου (Φωτ. Π. Βεζυρτζής)
Μελαμβαφή πινάκια στο βυθό (Φωτ. Σ. Πισκαρδέλης)
Επιτραπέζιος αμφορίσκος (Φωτ. Π. Βεζυρτζής)
Τα εμπορικά πλοία της αρχαιότητας
Στις αρχαίες πηγές τα εμπορικά πλοία αποκαλούνταν, γενικά, Στρογγύλαι νήες, καθώς τα ευρύχωρα αμπάρια προσέδιδαν καμπύλες γραμμές στη γάστρα τους, σε αντίθεση με τα πολεμικά «μακρά» πλοία. Αναφέρονται και ειδικοί τύποι εμπορικών πλοίων, όπως τα μεγαλύτερα ολκάς και κέρκουρος, αλλά και τα μικρότερα κέλης, άκατος και λέμβος.
Τα εμπορικά πλοία δε χρειάζονταν μεγάλα πληρώματα, αφού το βασικό μέσο πρόωσης ήταν το τετράγωνο πανί σε ένα κεντρικό κατάρτι. Υπάρχουν, ωστόσο, από τον 5ο αι π.Χ. εικονογραφικές μαρτυρίες που δείχνουν κοντά στην πλώρη και δεύτερο βοηθητικό ιστό με μικρότερο πανί (αρτέμων).
Η διεύθυνση του πλοίου επιτυγχανόταν με δύο μεγάλα πλευρικά πηδάλια εκατέρωθεν της πρύμνης. Για την προστασία των υφάλων του πλοίου χρησιμοποιούσαν και επένδυση από φύλλα μολύβδου.
Κατά την κλασική περίοδο ο συνήθης τύπος άγκυρας κατασκευάζεται από ξύλινα στελέχη που σχηματίζουν τον κορμό και τους βραχίονες με τα νύχια. Η σύνδεση τους ενισχύεται εξωτερικά από μεταλλικό σύνδεσμο (κολάρο). Ένα τέτοιο κολάρο, μολύβδινο, βρέθηκε και στο ναυάγιο της Περιστέρας. Ο στύπος της άγκυρας ( το οριζόντιο στέλεχος στο επάνω μέρος της άγκυρας που εξασφάλιζε την αγκύρωση) κατασκευαζόταν είτε από μονοκόμματο επεξεργασμένο λίθινο στέλεχος, είτε από ξύλινο στέλεχος που περιέχει μολύβδινους πυρήνες για την αύξηση του βάρος του. Αρχαίοι συγγραφείς αναφέρονται στην ιερή άγκυρα, τη μεγαλύτερη άγκυρα ενός πλοίου, η οποία αποτελούσε το έσχατο μέσο για την σωτηρία του πλοίου.
Χάρη στις ενάλιες έρευνες και ανασκαφές έγινε κατανοητός και ο τρόπος ναυπήγησής των πλοίων στην αρχαιότητα. Πρώτα κατασκευαζόταν το κέλυφος (πέτσωμα) του πλοίου και, κατόπιν, ενισχυόταν εσωτερικά με νομείς (στραβόξυλα). Δεν υπήρχε δηλαδή εξαρχής ένας σκελετός, πάνω στον οποίο κάρφωναν τις σανίδες (μαδέρια) του πετσώματος, όπως εφαρμόζεται στη νεότερη και σύγχρονη ναυπηγική. Η συνένωση των μαδεριών επιτυγχανόταν με εντορμίες (εσοχές που σκαλίζονταν στις στενές πλευρές των μαδεριών) και τένοντες (ξύλινοι σύνδεσμοι) που εισχωρούσαν σε κάθε ζεύγος εσοχών. Οι τένοντες ασφαλίζονταν στις σανίδες με ξύλινους γόμφους (καβίλιες). Η τεχνική αυτή εξασφάλιζε στιβαρό και αδιάβροχο σκαρί, χωρίς την ανάγκη καλαφατίσματος.
Το θαλάσσιο εμπόριο στην αρχαιότητα
Κατά την αρχαιότητα, όπως και στη σύγχρονη εποχή, ο κύριος όγκος εμπορικών συναλλαγών στην περιοχή της Μεσογείου πραγματοποιούνταν μέσω θαλάσσης. Η έρευνα των αρχαίων ναυαγίων, και ιδίως η μελέτη του φορτίου τους, αποτελεί σημαντική πηγή πληροφοριών για τη διακίνηση των αγαθών, τα θαλάσσια εμπορικά δίκτυα, καθώς και την οικονομική δραστηριότητα στην αρχαιότητα.
Το θαλάσσιο εμπόριο στην αρχαιότητα διεξαγόταν, κατά κύριο λόγο, από την άνοιξη έως το φθινόπωρο, την περίοδο, δηλαδή, που οι άνεμοι και η θάλασσα επέτρεπαν ασφαλέστερη πλεύση στα αρχαία ιστιοφόρα, ενώ η διάρκεια της ημέρας την κάλυψη μεγαλύτερων αποστάσεων.
Τα εμπορεύματα που διακινούνταν ήταν κάθε είδους, αλλά το μεγαλύτερο μέρος του θαλάσσιου εμπορίου αφορούσε τα βασικά αγαθά διατροφής του αρχαίου κόσμου: δημητριακά (κυρίως σιτάρι), οίνο και ελαιόλαδο.
Με πλοία μεταφέρονταν, επίσης, πρώτες ύλες και οικοδομικά υλικά, όπως ξυλεία, λίθοι, κεραμίδια, μέταλλα. Βιοτεχνικά προϊόντα, όπως κεραμικά αγγεία, ακόμα και έργα τέχνης, όπως αγάλματα.
Ανάλογα με τη φύση του εμπορεύματος, κάποια φορτία μεταφέρονταν χύδην, ενώ άλλα τοποθετούνταν σε συσκευασίες (π.χ. σάκους, ξύλινα κιβώτια) που δεν διατηρούνται στα αρχαία ναυάγια, ή μεγάλα κεραμικά αγγεία, όπως οι πίθοι και, κυρίως, οι εμπορικοί αμφορείς που αποτελούν το κατεξοχήν εύρημα των αρχαίων ναυαγίων.
Οι αμφορείς, αυτοί, γνωστοί στην έρευνα και ως οξυπύθμενοι, από τη χαρακτηριστική στενή (οξεία) βάση τους, διακρίνονται από τη μεγάλη χωρητικότητα, την ισχυρή κατασκευή, αλλά και την εργονομία. Οι δύο, κάθετες λαβές βοηθούσαν στη μεταφορά, ενώ το σχήμα της βάσης αύξανε τη μηχανική αντοχή στην καταπόνηση, αλλά και διευκόλυνε τον χειρισμό του αμφορέα κατά το άδειασμα του περιεχόμενου. Επίσης, εξυπηρετούσε τη μέγιστη εκμετάλλευση του διαθέσιμου χώρου στο αμπάρι του πλοίου, καθώς οι εμπορικοί αμφορείς φορτώνονταν όρθιοι, σε επάλληλες στρώσεις. Στα κενά που δημιουργούσαν μεταξύ τους τα στόμια των αμφορέων κάθε στρώσης, χώραγαν οι βάσεις των αμφορέων της επόμενης στρώσης, μειώνοντας έτσι το συνολικό ύψος των στρώσεων. Ταυτόχρονα το φορτίο αποκτούσε μεγαλύτερη συνοχή και αντίσταση σε τυχόν μετατόπιση που θα έθετε σε κίνδυνο το πλοίο.
Οι εμπορικοί αμφορείς λειτουργούσαν, επίσης, ως αναγνωριστικό της προέλευσης και της ποιότητας των προϊόντων που περιείχαν. Γι’ αυτό κάθε αρχαία πόλη δημιουργούσε τον δικό της τύπο αμφορέα που, βέβαια, εξελισσόταν στον χρόνο. Τη λειτουργεία αυτή εξυπηρετούσαν και τα σφραγίσματα στις λαβές που αρχίζουν να διαδίδονται από τον 4ο αι. π.Χ.
Στα αρχαία λιμάνια υπήρχαν περιοχές με εγκαταστάσεις, τα λεγόμενα εμπορία, όπου λάμβανε μέρος η ανταλλαγή των εμπορευμάτων και οι οικονομικές συναλλαγές. Εκεί συνέρρεαν αρμόδιοι αξιωματούχοι για τον έλεγχο των φορτίων και την είσπραξη των φόρων, έμποροι, τραπεζίτες, πλοιοκτήτες και, γενικά, όλοι όσοι ασχολούνταν με το θαλάσσιο εμπόριο.
Ο υποβρύχιος κόσμος των ναυαγίων
Όταν τα πλοία καταλήξουν στον βυθό, ξεκινάει η δεύτερη «ζωή» τους. Μετατρέπονται σε «τεχνητούς υφάλους», όπου αναπτύσσεται ένα ολόκληρο θαλάσσιο οικοσύστημα. Ιδιαίτερα σε πυθμένες χωρίς βραχώδες ανάγλυφο, το φαινόμενο είναι ακόμα πιο εντυπωσιακό.
Η αναστάτωση του βυθού που προκαλεί ένα ναυάγιο, προσελκύει τα πρώτα ψάρια που αναζητούν τροφή. Τα οργανικά υλικά του φορτίου, αλλά και του ίδιου του πλοίου( ξύλα, σχοινιά, πανιά κλπ.) συγκεντρώνουν πολλούς μικρούς θαλάσσιους οργανισμούς που με τη σειρά τους προσελκύουν μεγαλύτερους θηρευτές. Αντίστοιχα, ο όγκος του σκαριού και του φορτίου προσφέρει περιβάλλον κατάλληλο για μόνιμη κατοίκηση σε διάφορα είδη. Στείρες, ροφοί και άλλα πετρόψαρα βρίσκουν φωλιά στις σκοτεινές κοιλότητες, ενώ χταπόδια, σμέρνες και αστακοί μετατρέπουν τους αμφορείς σε θαλάμια τους.
Ιδιαίτερα στην Περιστέρα, που βρίσκεται εντός του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Αλοννήσου Βορείων Σποράδων, ο πλούτος του βυθού και η θαλάσσια ζωή γύρω από το αρχαίο ναυάγιο αποτελούν έναν επιπλέον λόγο για την κατάδυση σε αυτό.
Σμέρνα μέσα σε αμφορέα στο ναυάγιο της Περιστέρας
Βιβλιογραφία & πρόσθετες πληροφορίες
- Hadjidaki E. (1996) Underwater Excavations of a Late Fifth Century Merchant Ship at Alonnesos, Greece: the 1991-1993 Seasons. In: Bulletin de correspondance hellénique. Volume 120, livraison 2, 1996. pp. 561-593.
- Χατζηδάκη, Ε. (1991). Το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, ΑΔ 46 (1991), Χρονικά Β΄2, Αθήνα: ΤΑΠΑ, 523-524.
- Χατζηδάκη, Ε. (1992). Το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, ΑΔ 47 (1992), Χρονικά Β΄2, Αθήνα: ΤΑΠΑ, 696-699.
- Χατζηδάκη, Ε. (1993). Το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, ΑΔ 48 (1993), Χρονικά Β΄2, Αθήνα: ΤΑΠΑ, 586-587.
- Χατζηδάκη, Ε. (1999). Το έργο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, ΑΔ 54 (1999), Χρονικά Β΄2, Αθήνα: ΤΑΠΑ, 1019-1020.
